Fakty

Definicja
Gatunki wskaźnikowe

Typ jezior wyróżniany na podstawie kryterium  florystycznego i fitocenotycznego, tzn. na podstawie obecności gatunków roślin z grupy isoetydów (izoetydów; ekologiczna grupa roślin wyróżniająca się szeregiem przystosowań do warunków niedoboru składników mineralnych w środowisku) oraz występowania płatów zespołu poryblina jeziornego i lobelii jeziornej Isoëto-Lobelietum dormannae.

W Polsce są to zatem jeziora, w których występują, rozmnażają się i tworzą właściwe sobie fitocenozy (zbiorowiska roślinne) następujące gatunki roślin:  lobelia jeziorna Lobelia dortmanna, poryblin jeziorny Isoëtes lacustris, poryblin kolczasty Isoëtes echinospora, brzeżyca jednokwiatowa Littorella uniflora. Typowe dla jezior lobeliowych, ale występujące także w innych typach wód są między innymi: elisma wodna Luronium natans, wywłócznik skrętoległy Myriophyllum alterniflorum, jeżogłówka pokrewna Sparganium angustifolium.

Specyfika hydrochemiczna
Rozmieszczenie i ochrona w Polsce

Pod względem hydrochemicznym są to jeziora miękkowodne (o wodach ubogich w sole wapnia), najczęściej oligo- lub mezotroficzne (mało lub średnio zasobne w sole fosforu i azotu), o kwaśnym lub obojętnym odczynie wody. Niektóre z nich należą do wczesnych stadiów rozwojowych jezior dystroficznych.

W Polsce są 173 jeziora lobeliowe. Niemal wszystkie (171) położone są na Pojezierzu Pomorskim, jedno leży w Karkonoszach, jedno – na Pojezierzu Mazurskim. Na Pomorzu trafiają się od Nowogardu do Gdańska, najliczniej w rejonach Wejherowa, Kartuz, Bytowa, Kościerzyny, Chojnic, Brus, Miastka, Bobolic, Czaplinka i Złocieńca. Większość z nich objęta jest różnymi formami ochrony. Ochroną rezerwatową objętych jest 26 jezior, 10 jest w Parkach Narodowych, 40 – w parkach krajobrazowych.  119 jezior jest przedmiotem ochrony  obszarów Natura 2000.

Fauna
Zagrożenia

Fauna jezior lobeliowych jest uboga – zarówno pod względem liczby gatunków jak i liczebności populacji. Ichtiofaunę tworzy kilka gatunków ryb. Dominują okoniowate i szczupakowate, a w jeziorach zasobniejszych w wapń i głębokich – typowe są siejowate. W jeziorach skrajnie jałowych i kwaśnych brak jest ryb. Wśród bezkręgowców  niewiele jest gatunków mięczaków, dominują drobne skorupiaki oraz przedstawiciele owadów. Notowane są wśród nich gatunki typowe wyłącznie dla jezior lobeliowych lub jedynie rzadko występujące w innych typach wód.

Zagrożeniem dla jezior lobeliowych są procesy, w których następuje zmiana ich specyfiki hydrochemicznej pociągająca za sobą ustępowanie gatunków wskaźnikowych – izoetydów.  Są to między innymi: eutrofizacja (użyźnienie), acydyfikacja (zakwaszenie), humizacja (wzbogacenie w substancje humusowe). Powodować je mogą m.in.: użytkowanie rybackie, wprowadzanie do jezior wód pomelioracyjnych z odwadnianych terenów bagiennych, dopływ zanieczyszczeń komunalnych z terenów zabudowanych, intensywne rolnicze użytkowanie zlewni, niewłaściwa gospodarka leśna.

Zagrożeniem dla jezior lobeliowych jest także mechaniczne niszczenie zasobów gatunków wskaźnikowych oraz naruszanie ich siedlisk poprzez wydeptywanie, kąpiele itp.

Wybór literatury

  • Banaś K., Gos K. 2007. Specyfika siedliskowa, roślinność i stan zachowania jezior lobeliowych. [W:] D. Borowiak (red.). Jeziora Kaszubskiego Parku Krajobrazowego, Ser. Bad. Limnol. 5, Wyd. KLUG. Gdańsk
  • Chmara R. 2007. Nowo odkryte jeziora lobeliowe w Polsce. Badania Fizjogr. Pol. Zach. 56: 173-180
  • Dąmbska I. 1965. Roślinność litoralu jezior lobeliowych Pojezierza Kartuskiego. Prace Komis. Biol. PTPN 30: 1 – 55
  • Gos K., Bociąg K. 2003. Uzupełnienie do listy jezior lobeliowych w Polsce. Bad. Fizjogr. nad Polską Zach., 52: 151 – 158
  • Kraska M. (red.). 1994 Jeziora lobeliowe. Charakterystyka, funkcjonowanie i ochrona. Cz. II. Idee ekologiczne Tom 7, Ser. Szkice nr 5
  • Kraska M. (red.). 1994.Jeziora lobeliowe. Charakterystyka, funkcjonowanie i ochrona. Cz. I. Idee ekologiczne Tom 6, Ser. Szkice nr 4: 149-157
  • Kraska M. 2004. 3110 Jeziora Lobeliowe. [W:] Poradniki ochrony siedlisk i gatunków Natura 2000 –podręcznik metodyczny. Jacek Herbich (red.). T. 2: Wody słodkie i torfowiska. Warszawa: Ministerstwo Środowiska, s. 29–36
  • Kraska M., Piotrowicz R., Klimaszyk P. 1996. Jeziora lobeliowe w Polsce. Chrońmy Przyrodę Ojczystą (52), 3:5-25.
  • Krawiecowa A. 1954. W sprawie ochrony jezior lobeliowych na Pomorzu. Ochr. Przyr. 22: 160-166.
  • Pacewicz K. 2005. The influence of catchment use on recent transformations of water properties in chosen lobelia lakes of the Bytów Lakeland. Limnological Review 5: 195 – 203
  • Szmal  Z., Szmal B. 1965. Badania hydrochemiczne jezior lobeliowych województw gdańskiego i koszalińskiego. Prace Komis. Biol. PTPN 30: 1 – 55
  • Szmal Z. 1959. Badania hydrochemiczne jezior lobeliowych Pomorza Zachodniego. Prace Komis. Biol. PTPN 19: 1 – 106
  • Szmeja J. 1996. Rejestr polskich jezior lobeliowych. Fragm. Flor. Geobot. Ser. Pol. 3: 347-367
  • Szmeja J., Bociąg K., Banaś K. 1998. Specyfika jezior lobeliowych w krajobrazie sandrowym Borów Tucholskich. [W:] J. Banaszak, K. Tobolski (red.). Park Narodowy „Bory Tucholskie” Stan poznania przyrody na tle kompleksu leśnego Bory Tucholskie. Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Bydgoszcz
  • Szmeja J., Chmara R. 2006. Jeziora lobeliowe Parku Narodowego „Bory Tucholskie”. [W:] G. Kowalewski, K. Milecka (red.). Jeziora i torfowiska Parku Narodowego „Bory Tucholskie”. PNBT, Charzykowy
  • Załupka A. (red.) 1998. Jeziora lobeliowe położone na terenie województwa słupskiego. Biblioteka Monitorigu Środowiska, Słupsk

Mity

Jeziora lobeliowe mają przejrzystą, krystalicznie czystą wodę
Brzegi jezior lobeliowych są piaszczyste

Typowe, a przy tym najlepiej zachowane jeziora lobeliowe mają rzeczywiście krystalicznie przejrzystą, gdyż niemal pozbawioną zawiesiny i ubogą w rozpuszczone składniki wodę. Stąd zapewne nazwy „Modre”, „Błękitne”, „Morskie Oko”. Takich jezior lobeliowych jest już w Polsce bardzo niewiele.

Część jezior lobeliowych jest z natury żyźniejsza, więc i ich woda jest bogatsza – zarówno w składniki zawieszone jak i rozpuszczone w wodzie, a także w żyjące w niej organizmy planktonowe. Ich woda jest w związku z tym znacznie mniej przejrzysta, często lekko zabarwiona.

Duża część jezior lobeliowych jest obecnie silnie przekształcona. W wyniku zanieczyszczania – np. ściekami, wodami pomelioracyjnymi z odwadnianych terenów bagiennych, niewłaściwego użytkowania zarówno samych zbiorników jak i ich zlewni, naruszenia warunków hydrologicznych, niszczenia obrzeży itp. zarówno skład chemiczny ich wody, jak i ich specyfika biologiczna są silnie zmienione. Woda takich jezior jest bogata w rozpuszczone i zawieszone w niej składniki, w związku z tym mało przejrzysta, często zabarwiona. Skrajnym tego przykładem są jeziora, do których wprowadzana jest duża ilość wód pomelioracyjnych z odwadnianych torfowisk. Woda w takich jeziorach przypomina swoim zabarwieniem mocną herbatę. Niejedno w związku z tym nazywa się „Czarne”.

Typowe jeziora lobeliowe mają rzeczywiście w większości mineralne, piaszczyste lub piaszczysto-żwirowe brzegi. Taki typ podłoża preferują izoetydy, płaty tworzonych przez nie fitocenoz najczęściej występują na mineralnym podłożu. Niemniej nie zdarza się, aby cały litoral (strefa brzegowa) jeziora lobeliowego był piaszczysty. W zatokach, tam gdzie intensywnie zachodzą procesy akumulacji, często brzegi są organiczne, a przez to grząskie. Jeziora lobeliowe ulegające procesowi eutrofizacji cechują się dużym udziałem, a często przewagą litoralu o organicznym charakterze. Dla jezior lobeliowych rozwijających się w stronę dystrofii typowe są obrzeża o charakterze inicjalnych zatorfień lub nawet pła torfowcowego.

Jeziora lobeliowe występują wyłącznie na Pomorzu
Wiemy, ile jest jezior lobeliowych w Polsce

Niemal wszystkie jeziora lobeliowe w Polsce leżą na Pojezierzu Pomorskim. Niemniej jeziorem lobeliowym jest także Wielki Staw w Karkonoszach – występuje w nim liczna populacja poryblina jeziornego Isoëtes lacustris. Znane są też trzy jeziora lobeliowe na Pojezierzu Mazurskim. Współcześnie występowanie isoetydów potwierdzone jest tylko w jednym z nich.

Na dzień dzisiejszy znamy ich ok. 170. Wg zestawienia przygotowanego w ramach projektu – 173. Liczba ta nie jest stała. Z jednej strony nadal jeszcze odnajdywane są nowe, nie podawane wcześniej w literaturze stanowiska gatunków wskaźnikowych. Z drugiej strony w części jezior populacje izoetydów ulegają ekstynkcji (wymierają). Odnalezienie „nowego”, nie podawanego wcześniej w literaturze jeziora lobeliowego nie zdarza się często. Znacznie powszechniejsze jest ustępowanie gatunków „lobeliowych” z jezior. Dzieje się to za sprawą niewłaściwego użytkowania zbiorników, ich obrzeży bądź całej zlewni oraz wynikłych z tego zmian w obrębie jeziornych ekosystemów, jak również w wyniku naturalnych procesów, którym one podlegają. Status tzw. „dawnego jeziora lobeliowego” ma obecnie w Polsce co najmniej 35 zbiorników. W ciągu ostatnich 100 lat ubyło niemal 20 % zasobów tych jezior.

Wszystkie jeziora lobeliowe są/powinny być rezerwatami przyrody

Ochroną rezerwatową objętych jest 26 jezior lobeliowych w Polsce. 10 kolejnych chronionych jest w granicach Parków Narodowych. Pozostałe w części objęte są innymi, mniej rygorystycznymi formami ochrony (jako przedmioty ochrony obszarów Natura 2000, użytki ekologiczne, w granicach Parków Krajobrazowych i Obszarów Chronionego Krajobrazu). 19 jezior nie podlega żadnej formie prawnej ochrony.

Ponieważ stan zachowania, a w związku z tym i walory przyrodnicze jezior lobeliowych są obecnie bardzo zróżnicowane, nie każde „zasługuje” na status rezerwatu przyrody. Bezwzględnie ochroną rezerwatową powinny być objęte wszystkie typowe jeziora z tej grupy – te nadal jeszcze oligotroficzne, dobrze zachowane, z licznymi populacjami gatunków wskaźnikowych. Takie zbiorniki są obecnie unikatowe w skali Europy (za wyjątkiem Półwyspu Skandynawskiego, gdzie nadal są częste). Pozostałe jeziora lobeliowe należy chronić korzystając z innych narzędzi prawnych.